كروسينسكى ( مترجم : عبد الرزاق دنبلى " مفتون " )
57
سفرنانه كروسينسكى ( فارسى )
صلح با قزلباش نمودند . ارامنه مسامحه در صلح كردند . با خود گفتند : اگر صلح در ميانه واقع شود ، افاغنه هفتاد هزار تومان را كه تمسك دادهايم ، از ما خواهند خواست بعد از رفتن افاغنه ، قزلباشيه به انواع بهان ( ه ) ها ، ما را خواهند رنجانيد . اصلح ( 96 ) آن است كه ما به كار قزلباشيه نپردازيم و اگر از خارج مددى رسد و افاغنه مغلوب شوند ، ما نيز به اتفاق قزلباشيهء * بديع ( به دفع ) آنها پردازيم و به تقريب خدمت احتمال دارد كه * قزلباش از ما نرنجد و هفتاد هزار تومان در كيسهء ما بماند . استحضار دادن خان حويزه به افغان از شهر و دلدارى آنها افاغنه به خوف و اضطراب تمام افتاده ، اختلال و اختلاف عظيم در ميان ايشان روى داده ، پريشان حال شدند . در اين حال شب قاصد خان حويزه به ميان ايشان رفته پيغام گذرانيد كه من از شما مىباشم . عنقريب مراد شما حاصل خواهد شد و اصفهان * به دست خواهد افتاد . چرا بايد خوف و اضطراب به خود راه دهيد . افاغنه از اين پيغام خوشحال گشته . مژده سلامتى شنيدند و باعث بر آن اين بود كه خان حويزه ، سنى مذهب بود . اگر چه از اخلاص كيشان شاه بود ، اما از ساير رجال دولت كدورت ( 97 ) در دل داشت . مىگفتند كه قزلباش ، فتح على خان لكزى را * تهمت ( تسنن ) بسته « 1 » كور كردند و هر روز به خان حويزه پنجاه تومان مىدادند و اميد داشتند كه از خارج مدد به اصفهان خواهد رسيد . به اين تقريب به صلح راضى نبوده ، افاغنه از پيغام خان حويزه ، به احوال قزلباش استحضار تمام يافته ، تا دو ماه پاى در دامن استراحت كشيده ، يورش نياوردند ، و حركت نكردند و در برابر اصفهان نشستند و به اطراف و جوانب ( آدم ) تعيين كرده ، آذوقه جمع مىنمودند .
--> ( 1 ) - برخى از منابع ، فتح على خان اعتماد الدوله شاه حسين را سنى دانستهاند و يكى از علل اختلاف شديد سران قزلباش ، ملاباشى و حكيمباشى با وى نيز همين بود . محمد محسن ( مستوفى ) در زبدة التواريخ ، ص 205 الف . اين امر يادآور مىشود . در يادداشتهاى گاردن به صراحت به سنى بودن فتح على اشاره مىشود . نگاه كنيد به : A . de . Gardane : Nouvelles de Perse . Vol VI - P . 11 - 31 ( Paris A E P ) .